Sang chấn và PTSD

Sang chấn có thể xuất hiện sau một sự kiện bạn đã trải qua hoặc chứng kiến, chẳng hạn bạo lực, tai nạn, thảm họa hoặc lạm dụng. Nhiều phản ứng là thường gặp và thường dịu đi, chẳng hạn lo âu, buồn bã, giận dữ, khó ngủ hoặc hồi tưởng lại điều đã xảy ra. Hầu hết mọi người hồi phục sau những phản ứng ban đầu, và hầu hết những người trải qua một sự kiện nguy hiểm không phát triển rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) (NIMH). Điều trị giúp những người có triệu chứng kéo dài.

Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) được chẩn đoán khi các triệu chứng kéo dài ít nhất một tháng và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Sang chấn trước đó, đặc biệt là trong thời thơ ấu, làm tăng nguy cơ.

Bạn có thể cảm thấy không an toàn ngay cả khi không có nguy hiểm. Ký ức có thể quay lại mà không báo trước, cơ thể bạn có thể phản ứng như thể chuyện đó đang xảy ra lần nữa, và bạn có thể cảm thấy tê liệt, xấu hổ hoặc xa cách với người khác.

Các triệu chứng của PTSD được chia thành các nhóm như sau:

• Sống lại sự kiện: ký ức không mong muốn, ác mộng hoặc hồi tưởng đột ngột (flashback) có thể khiến tim đập nhanh hoặc toát mồ hôi.
• Né tránh những điều gợi nhắc: tránh xa những nơi chốn, con người hoặc ý nghĩ liên quan đến những gì đã xảy ra.
• Thay đổi trong suy nghĩ và tâm trạng: cảm giác tội lỗi, xấu hổ, sợ hãi hoặc tức giận mạnh; cảm thấy xa cách hoặc tê liệt; niềm tin tiêu cực về bản thân hoặc về thế giới.
• Cảm giác luôn căng như dây đàn: dễ giật mình, khó ngủ hoặc khó tập trung, dễ cáu gắt hoặc hành vi liều lĩnh.

Các liệu pháp trò chuyện tập trung vào sang chấn như liệu pháp xử lý nhận thức (cognitive processing therapy) và liệu pháp phơi nhiễm kéo dài (prolonged exposure) được khuyến cáo mạnh trong hướng dẫn của Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (American Psychological Association), và liệu pháp giải mẫn cảm và tái xử lý bằng chuyển động mắt (EMDR) là một lựa chọn khác được khuyến cáo trong các hướng dẫn lớn khác (ví dụ VA/DoD và WHO). Một số loại thuốc cũng có thể giúp ích. Cảm giác an toàn, nếp sinh hoạt ổn định và các mối quan hệ nâng đỡ là nền tảng quan trọng cho sự chữa lành. Xem Hướng dẫn về các loại hình trị liệu thường gặp của chúng tôi.

Hãy tìm đến sự giúp đỡ nếu các triệu chứng kéo dài hơn một tháng, khiến bạn không thể sinh hoạt hằng ngày, hoặc dẫn đến sử dụng nhiều chất gây nghiện hoặc ý nghĩ tự tử. Nếu đang gặp khủng hoảng, hãy gọi số khẩn cấp tại nơi bạn sống (ở Việt Nam: 115; ở Hoa Kỳ: 911 hoặc 988). Bạn cũng có thể tìm đường dây hỗ trợ tại findahelpline.com.

• National Institute of Mental Health (NIMH). Post-Traumatic Stress Disorder
• National Institute of Mental Health (NIMH). Post-Traumatic Stress Disorder (topic)
• American Psychological Association. (2025). Clinical practice guideline for the treatment of posttraumatic stress disorder in adults.