Cách ruột và não trò chuyện với nhau, và vì sao một đường ruột cân bằng lại quan trọng.
Tìm hiểu › Thực phẩm và não bộ
Ruột và não của bạn luôn trò chuyện với nhau. Hãy mở từng phần một.
Khoảng 7 phút đọc
Ruột và não của bạn luôn trò chuyện với nhau theo hai chiều. Mạng lưới này được gọi là trục ruột – não. Nó nối hệ tiêu hóa với não thông qua các dây thần kinh, hormone, hệ miễn dịch và các chất do vi sinh vật sống trong ruột tạo ra.
Dây thần kinh phế vị truyền tín hiệu giữa ruột và não theo cả hai chiều. Phần lớn các sợi thần kinh của dây này (khoảng 80% theo các ước tính thường được trích dẫn cho toàn bộ dây thần kinh) mang thông tin từ cơ thể lên não, nên não luôn “lắng nghe” ruột. Ruột cũng có mạng lưới riêng gồm hàng trăm triệu tế bào thần kinh, gọi là hệ thần kinh ruột, giúp điều hành quá trình tiêu hóa. Đôi khi nó được gọi là “bộ não thứ hai”.
Hệ thống phản ứng căng thẳng của cơ thể ảnh hưởng đến tiêu hóa, và tín hiệu từ ruột cũng có thể tác động ngược trở lại, ảnh hưởng đến căng thẳng và tâm trạng. Đây là một lý do khiến căng thẳng có thể làm dạ dày khó chịu, và vì sao các vấn đề tiêu hóa có thể khiến người ta lo âu hơn.
Một phần lớn mô miễn dịch của cơ thể nằm dọc theo đường ruột, và các vi sinh vật trong ruột giúp “huấn luyện” mô này. Khi vi sinh vật hoặc lớp niêm mạc ruột mất cân bằng, tình trạng viêm trong cơ thể có thể tăng lên, và viêm có liên hệ với những thay đổi về tâm trạng.
Khi vi sinh vật đường ruột lên men chất xơ, chúng tạo ra các axit béo chuỗi ngắn như butyrate, giúp nuôi dưỡng các tế bào lót thành ruột và góp phần làm dịu tình trạng viêm. Vi sinh vật cũng có thể tạo ra hoặc ảnh hưởng đến một số chất hóa học trong não, chẳng hạn GABA. Trong các nghiên cứu trên chuột, những axit béo này còn giúp giữ hàng rào máu não nguyên vẹn và hỗ trợ sự phát triển bình thường của microglia, tức tế bào miễn dịch của não. Phần lớn bằng chứng này đến từ nghiên cứu trên động vật.
Hệ vi sinh vật (đường ruột) của bạn là cộng đồng gồm hàng nghìn tỷ vi sinh vật, chủ yếu là vi khuẩn, sống trong đường tiêu hóa. Một cộng đồng khỏe mạnh thường đa dạng, với nhiều loại vi sinh vật đảm nhiệm những vai trò khác nhau. Chúng giúp tiêu hóa thức ăn mà cơ thể không tự phân giải được, tạo ra vitamin và axit béo, hỗ trợ hệ miễn dịch và giúp kiểm soát các vi sinh vật có hại.
Khi cộng đồng này mất đa dạng hoặc chuyển dịch về phía các vi sinh vật có hại hơn, các nhà khoa học gọi đó là loạn khuẩn đường ruột, hay sự mất cân bằng. Những yếu tố có thể góp phần gồm ăn ít chất xơ và nhiều thực phẩm qua chế biến công nghiệp, kháng sinh, căng thẳng kéo dài, ngủ kém, nhiễm trùng, uống nhiều rượu và một số loại thuốc. Đôi khi kháng sinh là cần thiết, vì vậy chỉ dùng khi được kê đơn.
Các triệu chứng tiêu hóa như đầy hơi, táo bón hoặc tiêu chảy; viêm nhiều hơn; thay đổi về chức năng miễn dịch và hấp thu chất dinh dưỡng. Sự mất cân bằng ở đường ruột có liên hệ với hội chứng ruột kích thích, bệnh viêm ruột và các tình trạng chuyển hóa, dù không phải mọi mối liên hệ đều đã được chứng minh là nguyên nhân.
Người mắc trầm cảm thường có thành phần vi sinh vật đường ruột khác với người không mắc. Trong một nghiên cứu năm 2019 trên hơn 1.000 người, các vi khuẩn Coprococcus và Dialister thấp hơn ở những người mắc trầm cảm, ngay cả khi đã tính đến việc dùng thuốc chống trầm cảm. Điều này cho thấy một mối liên quan, không có nghĩa là vi khuẩn gây ra trầm cảm. Các bài tổng quan cũng thường ghi nhận ít vi khuẩn Lactobacillus, Bifidobacterium và vi khuẩn tạo axit béo chuỗi ngắn hơn ở người mắc trầm cảm và rối loạn lo âu, nhưng phần lớn các nghiên cứu đều nhỏ hoặc so sánh các nhóm tại một thời điểm, nên mối quan hệ nguyên nhân – kết quả vẫn chưa rõ (Ataei et al., 2025). Các thử nghiệm trên người về những cách thay đổi đường ruột để cải thiện tâm trạng vẫn còn ở giai đoạn đầu và kết quả chưa thống nhất.
Mối liên hệ giữa ruột và tâm trạng cũng được thấy ở những người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS). Trong một bài tổng quan năm 2019 gồm 73 nghiên cứu, khoảng một phần tư số người mắc IBS có rối loạn lo âu và khoảng một phần tư có rối loạn trầm cảm, và khả năng họ mắc một trong hai tình trạng này cao gấp khoảng ba lần so với những người khác. Ảnh hưởng này diễn ra theo cả hai chiều: căng thẳng và tâm trạng thấp có thể làm thay đổi hoạt động của ruột.
Các nhà nghiên cứu cũng đang tìm hiểu mối liên hệ giữa ruột và não trong các tình trạng thần kinh. Ở bệnh Parkinson, một giả thuyết cho rằng các protein bất thường có thể bắt đầu từ ruột rồi đi lên não theo dây thần kinh phế vị. Các thí nghiệm trên chuột ủng hộ ý tưởng này, nhưng điều đó chưa được chứng minh ở người, và bằng chứng ở người còn chưa thống nhất.
Nguồn tham khảo cho phần về trục ruột – não
Within Your Light là một nền tảng giáo dục. Chúng tôi không đưa ra lời khuyên y tế, chẩn đoán hay khuyến nghị điều trị. Trang này chỉ nhằm mục đích giáo dục và không thay thế lời khuyên y tế chuyên môn. Hãy luôn hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi đáng kể chế độ ăn uống, hoặc nếu bạn lo ngại về sức khỏe tâm thần của mình.
