Liệu pháp phát huy hiệu quả nhất khi phù hợp với bạn. Dưới đây là những điều nên tìm kiếm, nên hỏi và cách bắt đầu.
Tìm đến sự hỗ trợ là một điểm mạnh, không phải thất bại. Trị liệu là một cách đã được nghiên cứu nhiều để nhận sự giúp đỡ cho nhiều vấn đề khác nhau, và có một người được đào tạo, biết đồng hành bên cạnh có thể giúp những điều khó khăn trở nên dễ đối mặt hơn. Bạn không cần chờ đến lúc mọi thứ “đủ tồi tệ”, và bạn cũng không cần tự mình giải quyết mọi chuyện.
Việc tìm được nhà trị liệu phù hợp rất quan trọng, vì mỗi nhà trị liệu có quá trình đào tạo, phương pháp và phong cách khác nhau. Bài viết này giải thích những điều nên tìm kiếm và nên hỏi, để bạn có thể tự tin bước những bước đầu tiên.
Nên tìm kiếm điều gì
Giấy phép hành nghề và trình độ chuyên môn
Hãy kiểm tra xem nhà trị liệu có được đào tạo bài bản và đủ điều kiện hành nghề tại nơi bạn sống hay không. Quy định về đào tạo, chức danh và cấp phép khác nhau tùy từng quốc gia. Ở Hoa Kỳ, nhà trị liệu được cấp phép hành nghề bởi cơ quan cấp phép của tiểu bang. Các loại giấy phép thường gặp gồm LCSW (nhân viên công tác xã hội lâm sàng), LMFT (nhà trị liệu hôn nhân và gia đình), LPC hoặc LMHC (nhà tham vấn chuyên nghiệp) và nhà tâm lý học được cấp phép (PhD, PsyD hoặc EdD). Bác sĩ tâm thần (MD hoặc DO) là bác sĩ y khoa có thể kê đơn thuốc. Bằng cấp không đồng nghĩa với giấy phép hành nghề, vì vậy ở Hoa Kỳ hãy tra cứu giấy phép trên trang web của cơ quan cấp phép của tiểu bang bạn. Chức danh và yêu cầu khác nhau tùy theo tiểu bang.
Phương pháp tiếp cận (trường phái trị liệu)
Các phương pháp khác nhau được dùng cho những vấn đề khác nhau. Ví dụ, liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) đã được nghiên cứu nhiều đối với lo âu và trầm cảm. Liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) được phát triển cho người mắc rối loạn nhân cách ranh giới và những hành vi tự tử hoặc tự làm hại bản thân, và có bằng chứng nghiên cứu mạnh nhất ở nhóm này. Các liệu pháp tập trung vào sang chấn, như liệu pháp xử lý nhận thức (CPT) và liệu pháp phơi nhiễm kéo dài, được hướng dẫn của Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (American Psychological Association) khuyến nghị là phương pháp điều trị đầu tay cho rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), còn liệu pháp giải mẫn cảm và tái xử lý bằng chuyển động mắt (EMDR) là một lựa chọn khác có trong một số hướng dẫn, trong đó có hướng dẫn của VA/DoD (Bộ Cựu chiến binh và Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ).
Sự kết nối và niềm tin
Qua gần 300 nghiên cứu, mối quan hệ hợp tác trị liệu vững hơn (cảm thấy được thấu hiểu, được tôn trọng và có thể cùng đặt mục tiêu) đi cùng với kết quả tốt hơn, ở nhiều loại hình trị liệu khác nhau. Điều này cho thấy một mối liên hệ nhất quán, chứ không phải bằng chứng rằng chỉ riêng mối quan hệ này tạo ra sự cải thiện.
Chi phí và các vấn đề thực tế
Hãy hỏi xem họ có nhận bảo hiểm của bạn (nếu bạn có) hoặc có áp dụng mức phí linh hoạt hay không, mỗi buổi trị liệu có chi phí bao nhiêu, bao lâu bạn sẽ gặp nhau một lần, và bạn thích trị liệu trực tiếp hay trực tuyến.
Để tìm hiểu thêm về từng phương pháp, hãy xem Hướng dẫn về các loại hình trị liệu thường gặp.
Khi vấn đề nghiêm trọng, hãy tìm người có kinh nghiệm chuyên sâu
Không phải vấn đề nào cũng cần cùng một kiểu nhà trị liệu. Việc điều trị thường được điều chỉnh theo tình trạng cụ thể: ví dụ, rối loạn ám ảnh cưỡng chế và rối loạn lưỡng cực cần những cách tiếp cận khác nhau. Với những vấn đề nghiêm trọng hoặc phức tạp hơn, như sang chấn và PTSD, rối loạn lưỡng cực, rối loạn loạn thần, rối loạn ám ảnh cưỡng chế nặng, rối loạn ăn uống, tự làm hại bản thân hoặc ý nghĩ tự tử, hoặc rối loạn sử dụng chất, có thể nên tìm nhà trị liệu được đào tạo chuyên biệt và có kinh nghiệm điều trị tình trạng đó.
- Hãy hỏi thẳng: “Bạn có kinh nghiệm gì trong việc điều trị cho người gặp vấn đề như của tôi?” Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH) gợi ý câu hỏi này.
- Hãy hỏi họ sẽ dùng phương pháp nào và có bằng chứng gì ủng hộ phương pháp đó. Ví dụ với PTSD, các hướng dẫn khuyến nghị những phương pháp tập trung vào sang chấn như CPT và liệu pháp phơi nhiễm kéo dài, nên việc hỏi nhà trị liệu có được đào tạo về những phương pháp này hay không là điều hợp lý.
- Hãy hỏi họ có được đào tạo chính thức về phương pháp điều trị đó và có được giám sát hoặc tham vấn chuyên môn liên tục hay không, chứ không chỉ hỏi họ đã hành nghề bao nhiêu năm.
- Hãy hỏi xem thuốc có thể giúp ích hay không. Bác sĩ tâm thần và một số nhân viên y tế khác có thể kê đơn thuốc, và nhiều người được lợi từ cả trị liệu lẫn thuốc.
- Nếu bạn đang gặp khủng hoảng, đừng chờ đến khi tìm được người thật phù hợp: hãy gọi số khẩn cấp tại nơi bạn sống (ở Việt Nam: 115; ở Hoa Kỳ: 911 hoặc 988). Bạn cũng có thể đến khoa cấp cứu gần nhất.
“Có kinh nghiệm” nên có nghĩa là có kinh nghiệm với đúng vấn đề của bạn, chứ không chỉ là thâm niên lâu năm. Nghiên cứu gợi ý rằng mối liên hệ giữa số năm hành nghề và kết quả của người đến trị liệu là nhỏ và không nhất quán, và một nghiên cứu lặp lại năm 2022 phần lớn không tìm thấy mối liên hệ nào giữa kinh nghiệm của nhà trị liệu và kết quả của người đến trị liệu (Germer et al., 2022). Được đào tạo chuyên sâu về đúng phương pháp điều trị, cùng với phản hồi và sự giám sát liên tục, là dấu hiệu tốt hơn so với chỉ tính số năm.
Khi một nhà trị liệu mới vào nghề có thể là lựa chọn rất phù hợp
Nhiều vấn đề khá phổ biến, gắn với hoàn cảnh cụ thể và rất phù hợp với một nhà trị liệu mới vào nghề, một thực tập sinh hoặc một học viên sau đại học được giám sát. Ví dụ như căng thẳng ở trường hoặc nơi làm việc, thích nghi với việc chuyển chỗ ở hoặc công việc mới, mâu thuẫn trong tình bạn hoặc gia đình, nỗi đau sau một mất mát, xây dựng sự tự tin và học các kỹ năng ứng phó. Các trung tâm đào tạo và những nhà trị liệu mới vào nghề cũng có thể tính mức phí thấp hơn.
Nghiên cứu về các học viên được giám sát còn hạn chế, nhưng nhìn chung cho thấy người đến trị liệu có cải thiện và kết quả thường tương đương với khi làm việc với các chuyên gia đã được phép hành nghề. Kỹ năng của từng người và chất lượng giám sát đều quan trọng. Nếu bạn bắt đầu với một nhà trị liệu mới vào nghề mà triệu chứng nặng thêm hoặc trở nên nghiêm trọng hơn, bạn hoàn toàn có thể xin được giới thiệu đến một chuyên gia chuyên sâu.
Tìm nhà trị liệu ở đâu
- Danh sách của công ty bảo hiểm (ở Hoa Kỳ): trang web hoặc đường dây điện thoại của công ty bảo hiểm có thể liệt kê các nhà cung cấp dịch vụ trong mạng lưới gần nơi bạn sống.
- Danh bạ trực tuyến: các trang của Hoa Kỳ như Psychology Today cho phép bạn lọc theo chuyên môn, phương pháp tiếp cận, bảo hiểm và các yếu tố bản sắc như sự chăm sóc phù hợp về văn hóa hoặc thân thiện với cộng đồng LGBTQ+.
- Công cụ tra cứu liên bang (Hoa Kỳ): Trang FindTreatment.gov của SAMHSA (cơ quan y tế liên bang của Hoa Kỳ) là danh bạ liên bang về điều trị sức khỏe tâm thần và sử dụng chất gây nghiện. Thông tin trong danh sách có thể đã cũ, vì vậy hãy xác nhận lại chi tiết qua điện thoại. Cựu chiến binh Hoa Kỳ cũng có thể dùng các dịch vụ của Bộ Cựu chiến binh (VA).
- Bác sĩ của bạn: bác sĩ chăm sóc ban đầu hoặc phòng khám thường có thể giới thiệu những nhà trị liệu đáng tin cậy ở địa phương. Ở Việt Nam, bạn có thể bắt đầu với bác sĩ gia đình hoặc khoa tâm thần của bệnh viện gần nơi bạn sống.
- Lựa chọn chi phí thấp hơn: ở Hoa Kỳ, nhiều nơi làm việc có Chương trình Hỗ trợ Nhân viên (EAP), và các trung tâm sức khỏe tâm thần cộng đồng cũng như các trung tâm đào tạo của trường đại học thường cung cấp dịch vụ với chi phí giảm. Ở nơi khác, bạn có thể hỏi bác sĩ hoặc cơ sở y tế gần nơi bạn sống về các lựa chọn chi phí thấp hơn.
Những câu hỏi nên hỏi trong buổi trị liệu đầu tiên
Đặt câu hỏi là điều hoàn toàn bình thường. Một nhà trị liệu tốt sẽ sẵn lòng đón nhận những câu hỏi đó. Bạn có thể hỏi:
- Bạn có giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề hợp lệ tại nơi tôi sống không, và đó là loại nào?
- Bạn sử dụng phương pháp hoặc trường phái trị liệu nào, và vì sao bạn cho rằng nó phù hợp với hoàn cảnh của tôi?
- Bạn có kinh nghiệm gì trong việc điều trị cho người gặp vấn đề như của tôi?
- Các buổi trị liệu sẽ diễn ra như thế nào, và chúng ta sẽ gặp nhau thường xuyên đến mức nào?
- Làm sao chúng ta biết liệu trị liệu có đang giúp ích hay không?
- Mức phí và chính sách hủy buổi hẹn của bạn thế nào, và nếu tôi có bảo hiểm, bạn có nhận bảo hiểm đó không?
- Bạn xử lý việc bảo mật thông tin như thế nào, và giới hạn của nó là gì?
Bạn cũng có thể đề nghị một phương pháp mà bạn đã đọc về, chẳng hạn CBT, EMDR hoặc trị liệu hướng về cơ thể (somatic). Một nhà trị liệu tốt sẽ nói thật với bạn rằng phương pháp đó có phù hợp với nhu cầu của bạn hay không, hoặc giới thiệu bạn đến người thực hiện phương pháp ấy.
Việc đổi nhà trị liệu là điều bình thường
Có thể bạn không tìm được người phù hợp ngay từ lần đầu, và điều đó là bình thường. Trị liệu cần thời gian, nhưng sau một khoảng thời gian hợp lý, bạn nên cảm nhận được liệu mình có được lắng nghe và có đang tiến gần đến mục tiêu hay không. Nếu bạn không thấy tiến triển, bạn có quyền đổi nhà trị liệu. Đổi người không phải là thất bại và cũng không thiếu lịch sự. Đó là một phần của việc tìm được sự hỗ trợ phù hợp.
Một bước đầu tốt là nói với nhà trị liệu những điều chưa ổn. NIMH khuyên nên trao đổi với nhà trị liệu nếu bạn đã trị liệu một thời gian hợp lý mà chưa thấy cải thiện, rồi cân nhắc đến các chuyên gia hoặc phương pháp khác. Một nhà trị liệu tốt sẽ đón nhận cuộc trò chuyện đó. Nếu điều này không giúp ích, hoặc bạn không cảm thấy an toàn khi nói ra, bạn có thể chuyển sang người khác.
Cách xin chuyển sang người chăm sóc khác
“Chuyển giao việc chăm sóc” nghĩa là chuyển sang một nhà trị liệu hoặc chuyên gia mới với ít gián đoạn nhất có thể, để bạn không phải bắt đầu lại từ đầu. Bạn có thể đề nghị điều này bằng cách:
- Nói với nhà trị liệu rằng bạn muốn chuyển sang người khác, và xin được giới thiệu. Các quy tắc đạo đức nghề nghiệp, chẳng hạn quy tắc của Hiệp hội Tâm lý Hoa Kỳ (American Psychological Association) dành cho các nhà tâm lý học, kỳ vọng nhà trị liệu hỗ trợ việc giới thiệu và kết thúc có kế hoạch, thay vì chỉ đơn giản dừng làm việc với bạn.
- Đề nghị một buổi kết thúc để cùng nhìn lại điều gì đã giúp ích, điều gì chưa, và điều bạn muốn nhà trị liệu tiếp theo biết.
- Đề nghị nhà trị liệu gửi bản tóm tắt điều trị cho nhà trị liệu hoặc chuyên gia mới của bạn, gồm chẩn đoán (nếu có), kế hoạch điều trị, những gì đã thử và tiến triển của bạn. Thông thường bạn sẽ ký một văn bản cho phép chia sẻ thông tin trước.
- Ở Hoa Kỳ, theo luật HIPAA bạn cũng có quyền nhận bản sao hồ sơ sức khỏe của mình và yêu cầu gửi hồ sơ đó cho một nhà cung cấp dịch vụ khác. Các ghi chú riêng về buổi trị liệu của nhà trị liệu (gọi là ghi chú trị liệu tâm lý) được xử lý khác và không thuộc quyền này, nhưng bản tóm tắt điều trị của bạn thì có. Luật của tiểu bang có thể bổ sung thêm các quy định khác. Ở các nước khác, quy định về quyền tiếp cận hồ sơ có thể khác nhau, vì vậy hãy hỏi nhà trị liệu hoặc cơ sở y tế.
- Nếu bạn đang dùng thuốc, hãy báo cho người kê đơn về sự thay đổi này và tiếp tục các buổi hẹn về thuốc.
- Cố gắng đừng để bị gián đoạn. Nếu có thể, hãy giữ các buổi hẹn cho đến khi nhà trị liệu mới được xác nhận.
Nếu bạn đang gặp khủng hoảng vào bất kỳ lúc nào trong giai đoạn chuyển tiếp, hãy gọi số khẩn cấp tại nơi bạn sống (ở Việt Nam: 115; ở Hoa Kỳ: 911 hoặc 988). Bạn cũng có thể đến khoa cấp cứu gần nhất. Bạn không cần chờ đến buổi hẹn tiếp theo.
Nếu bạn đang gặp khủng hoảng
Nếu bạn hoặc người thân đang gặp nguy hiểm ngay lúc này, hãy gọi số khẩn cấp tại nơi bạn sống: ở Việt Nam, gọi 115 (cấp cứu y tế) hoặc 113 (công an), hoặc đến cơ sở y tế gần nhất; ở Hoa Kỳ, gọi 911. Nếu bạn đang có ý nghĩ tự tử hoặc cảm thấy quá tải, bạn không phải đối mặt một mình. Ở Việt Nam, Đường dây nóng Ngày Mai (096 306 1414) lắng nghe miễn phí từ 13:00 đến 20:30, từ thứ Tư đến Chủ nhật; với trẻ em và thiếu niên, Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111 miễn phí và hoạt động 24/7. Ngoài giờ đó, hãy gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu gần nhất và nói với một người bạn tin tưởng. Ở Hoa Kỳ, bạn có thể gọi hoặc nhắn tin đến 988 (miễn phí, 24/7); khi gọi, bạn có thể nói với nhân viên tiếp nhận rằng bạn cần thông dịch viên, vì dịch vụ thông dịch qua điện thoại hỗ trợ hơn 240 ngôn ngữ. Các số điện thoại và giờ hoạt động có thể thay đổi, vì vậy hãy kiểm tra trang chính thức của từng dịch vụ. Bạn cũng có thể tìm đường dây hỗ trợ theo từng quốc gia tại findahelpline.com.
Nếu bạn đang cân nhắc việc trị liệu, chúng tôi khuyến khích bạn đặt lịch hẹn với một nhà trị liệu có chuyên môn và được phép hành nghề. Bước đầu tiên thường là phần khó nhất, và bạn xứng đáng được hỗ trợ.
Nguồn tham khảo
- NIMH: Help for Mental Illnesses
- NIMH: Psychotherapies
- American Psychological Association, Clinical Practice Guideline for the Treatment of Posttraumatic Stress Disorder in Adults (2025; earlier version 2017); U.S. Department of Veterans Affairs and Department of Defense, PTSD Clinical Practice Guideline (2023)
- HHS: Your Medical Records (HIPAA)
- American Psychological Association, Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct, Standard 10.10 (Terminating Therapy)
- Flückiger, Del Re, Wampold & Horvath, “The Alliance in Adult Psychotherapy: A Meta-Analytic Synthesis,” Psychotherapy (2018)
- Germer, S., Weyrich, V., Bräscher, A.-K., Mütze, K., & Witthöft, M. (2022). Does practice really make perfect? A longitudinal analysis of the relationship between therapist experience and therapy outcome. Journal of Counseling Psychology, 69(5), 745–754.
