Hiểu về các cơ chế phòng vệ của bạn

Vì sao đôi khi tâm trí phản ứng theo những cách bạn không hoàn toàn hiểu?

Tâm trí của chúng ta tự nhiên hình thành những cách để bảo vệ chúng ta khỏi nỗi đau cảm xúc, nỗi sợ, căng thẳng và những trải nghiệm quá sức chịu đựng. Trong tâm lý học, những phản ứng bảo vệ này được gọi là cơ chế phòng vệ. Ý tưởng này xuất phát từ lý thuyết phân tâm học: Sigmund Freud là người đưa ra, và con gái ông là Anna Freud đã phát triển thêm trong cuốn sách năm 1936 The Ego and the Mechanisms of Defence.

Cơ chế phòng vệ thường diễn ra một cách tự động và nằm ngoài nhận thức của chúng ta. Chúng không nhất thiết là không lành mạnh, và đó không phải là dấu hiệu cho thấy có điều gì đó không ổn ở bạn. Nhiều cơ chế hình thành vì ở một thời điểm nào đó trong cuộc sống, chúng đã giúp bạn đối mặt với điều khó khăn. Các nhà nghiên cứu như bác sĩ tâm thần George Vaillant đã mô tả các cơ chế phòng vệ trên một phổ liên tục, từ những cơ chế thích nghi hơn (như hài hước hoặc thăng hoa) đến những cơ chế kém thích nghi hơn (như phủ nhận hoặc phóng chiếu) (Di Giuseppe & Perry, 2021). Ai cũng dùng kết hợp nhiều cơ chế.

Các cơ chế phòng vệ thường gặp

Phủ nhận

Từ chối chấp nhận một thực tế đau đớn hoặc mức độ nghiêm trọng của nó. “Không thể nào, chuyện này không xảy ra.”

Đè nén

Đẩy những suy nghĩ, ký ức hoặc cảm xúc gây đau khổ ra khỏi nhận thức có ý thức mà không chủ ý. (Ngược lại, kìm nén là chủ động chọn gác một điều gì đó sang một bên.)

Phóng chiếu

Gán những cảm xúc hoặc thôi thúc khó chịu của chính mình cho người khác.

Hợp lý hóa

Tìm những lời giải thích nghe có vẻ hợp lý để tránh phải đối diện với nguyên nhân cảm xúc thật sự của một điều gì đó.

Chuyển dịch

Hướng cảm xúc về một đối tượng an toàn hơn đối tượng đã gây ra chúng, chẳng hạn như tức giận ở nơi làm việc nhưng lại thể hiện cơn giận đó với người ở nhà.

Trí tuệ hóa

Nghĩ về một trải nghiệm đau đớn hoàn toàn bằng lý trí, không kết nối với những cảm xúc liên quan.

Phân ly

Cảm thấy tách rời khỏi bản thân, cảm xúc hoặc môi trường xung quanh trong những trải nghiệm quá sức chịu đựng. Những dạng nhẹ, như lơ đãng, thẫn thờ, khá phổ biến; còn phân ly xảy ra thường xuyên hoặc gây đau khổ thì đáng được trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Thoái lui

Quay về những cách ứng phó quen thuộc hơn, có từ giai đoạn sớm hơn, khi cảm thấy quá tải.

Thăng hoa

Chuyển hướng những cảm xúc khó khăn vào các hoạt động mang tính xây dựng như tập thể dục, nghệ thuật hoặc viết lách. Các nhà nghiên cứu nhìn chung xem đây là một trong những cơ chế phòng vệ thích nghi hơn.

Chín cơ chế này chỉ là một vài ví dụ. Các lý thuyết và nhà nghiên cứu khác nhau liệt kê và phân nhóm cơ chế phòng vệ theo những cách khác nhau, và một số ý tưởng, chẳng hạn như đè nén, vẫn còn được tranh luận trong nghiên cứu hiện đại.

Điều quan trọng nhất cần hiểu

Tâm trí bạn đang cố bảo vệ bạn, không phải phá hoại bạn.

Những cách ứng phó từng giúp bạn vượt qua các trải nghiệm khó khăn có thể không còn phù hợp với hoàn cảnh hiện tại của bạn. Ví dụ, việc né tránh cảm xúc có thể đã giúp bạn xoay xở với một tình huống quá tải thời thơ ấu. Khi trưởng thành, chính phản ứng đó có thể khiến bạn khó nói ra nhu cầu của mình hoặc khó xây dựng sự gần gũi về mặt cảm xúc hơn.

Trong nhiều hình thức trị liệu, nhất là các hướng tiếp cận tâm động học và những hướng tiếp cận tập trung vào cảm xúc khác, mục tiêu không phải là loại bỏ hay đánh giá các cơ chế phòng vệ của bạn. Thay vào đó, nhà trị liệu giúp bạn hiểu chúng và linh hoạt hơn trong cách phản ứng.

Ba câu hỏi để khám phá trong trị liệu hoặc khi viết nhật ký

Mình đang cảm thấy gì? Mình có thể gọi tên cảm xúc nằm dưới phản ứng của mình không?
Tâm trí mình có thể đang bảo vệ mình khỏi điều gì? Có nỗi sợ, nỗi buồn, cảm giác xấu hổ hay sự dễ tổn thương nào không?
Lúc này mình cần gì? Có cách phản ứng nào an toàn hơn hoặc hữu ích hơn không?

Chữa lành có thể diễn ra như thế nào

Khi bạn phát triển nhận thức về cảm xúc và sự linh hoạt về tâm lý, bạn có thể bắt đầu:

Nhận ra cảm xúc của mình mà không vội né tránh.
Cảm thấy an toàn hơn khi bộc lộ sự dễ tổn thương.
Chủ động đáp lại thay vì phản ứng một cách tự động.
Chịu đựng được những cảm giác khó chịu mà không bị quá tải.
Phát triển những cách ứng phó và kết nối với người khác lành mạnh hơn.

Một thông điệp để ghi nhớ

Bạn không cần phải chống lại những phần của bản thân đã học cách bảo vệ bạn. Bạn có thể hiểu vì sao những phản ứng đó hình thành, trân trọng việc chúng từng giúp ích như thế nào, và dần dần học những cách mới để chăm sóc chính mình.

Mục tiêu không phải là gỡ bỏ lớp bảo vệ của bạn, mà là giúp bạn cảm thấy đủ an toàn để có thêm nhiều lựa chọn.

Nếu điều gì trong bài viết này chạm đến bạn, chúng tôi khuyến khích bạn đặt lịch hẹn với một nhà trị liệu có chuyên môn và được phép hành nghề. Việc hiểu các khuôn mẫu của chính mình có thể dễ hơn khi có sự hỗ trợ chuyên môn. Nếu bạn đang gặp khủng hoảng hoặc đang nghĩ đến việc làm hại bản thân, hãy gọi số khẩn cấp tại nơi bạn sống (ở Việt Nam: 115; ở Hoa Kỳ: 911 hoặc 988). Bạn cũng có thể tìm đường dây hỗ trợ ở quốc gia của mình tại findahelpline.com.

Lưu ý lâm sàng: Đây là một khung giáo dục tâm lý dựa trên hướng tâm động học. Cơ chế phòng vệ không phải là chẩn đoán, và những hành vi như phân ly có thể có nhiều nguyên nhân khác nhau. Hãy cùng nhau tìm hiểu những phản ứng này, không mặc định rằng mọi phản ứng đều là một cơ chế phòng vệ vô thức hay phản ánh một trải nghiệm sang chấn trong quá khứ.

Nguồn tham khảo: Anna Freud, The Ego and the Mechanisms of Defence (1936), nguồn gốc ban đầu của khái niệm; Di Giuseppe, M., & Perry, J. C. (2021). The hierarchy of defense mechanisms: Assessing defensive functioning with the Defense Mechanisms Rating Scales Q-sort. Frontiers in Psychology, 12, 718440. https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2021.718440/full

← Quay lại Bài viết

Within Your Light là một nền tảng giáo dục. Bài viết này chỉ nhằm mục đích giáo dục và không thay thế cho dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần chuyên nghiệp. Nếu bạn đang gặp khó khăn, hãy tham khảo ý kiến của một nhà trị liệu tâm lý có chuyên môn và được phép hành nghề.